Logo Stek - vorm
20260421-Piek-2201 (1)

De kunst van het nabij zijn

Het begint bij de relatie. Niet de activiteit, het probleem of de oplossing staat voorop, maar de mens. Dat is de kern van de presentiebenadering, vooral bekend geworden door het werk van Andries Baart; zijn boek Een theorie van de presentie uit 2001 wordt gezien als een belangrijke theoretische basis voor relationeel werken. In de kern gaat presentie over de vraag: hoe kun je zó bij iemand zijn, dat die ander zich gezien, erkend en serieus genomen weet?

Bij Stek geloven we in mensen. In het werk is presentie geen methode of stappenplan maar heel concreet aanwezig. Dat betekent je aandachtig openstellen voor de ander en luisteren zonder meteen te willen oplossen. Gaandeweg wordt duidelijk welke hulp, steun of nabijheid passend kan zijn. Ook als er ogenschijnlijk geen oplossing is of niets meer te doen is, trouw en nabij blijven.

Welkom

Esther Isräel is diaconaal opbouwwerker bij het buurt-en-kerkhuis Buurt & Lukas. Voor Esther begint het bij iets eenvoudigs en tegelijk wezenlijks: een plek waar mensen welkom zijn. "Een plek van ontmoeting en verbinding, waar afkomst of geloof niet uitmaken en waar mensen mogen binnenkomen zoals ze zijn. Maar zo’n veilige plek ontstaat niet vanzelf. Die wordt gemaakt in het contact: door aandachtig te zijn, oordeel zo veel mogelijk op te schorten, aan te sluiten bij de leefwereld van de ander en geduldig te blijven luisteren."

Esther vertelt dat ze soms niets kan doen. "Sommige problemen zijn te groot, te complex of zitten te vast in iemands leven. Toch betekent dat voor mij niet dat het contact ophoudt. Juist dan gaat het erom naast iemand te blijven staan. En soms gebeurt er dan, na lange tijd, toch iets: iemand opent zich een beetje, durft een stap te zetten of laat toe dat er iets gespiegeld wordt. Dat kan alleen vanuit vertrouwen. Pas als de relatie stevig genoeg is, kun je soms iets teruggeven zonder dat het contact breekt."

20260421-Piek-2152

"Je hoort erbij, je doet mee, je hebt iets te geven"

Gelijkwaardig

Die relatie maakt ook dat de grens tussen bezoeker en vrijwilliger kleiner wordt. In de tweewekelijkse eetgroep in Buurt & Lukas is er bijvoorbeeld geen scherp onderscheid tussen vrijwilligers en deelnemers. "Mensen zijn er samen, leren elkaar kennen en dragen op hun eigen manier bij. Ook bezoekers kunnen vrijwilliger worden. Zo ontstaat gelijkwaardigheid niet als mooi woord op papier, maar als ervaring. Je hoort erbij, je doet mee, je hebt iets te geven."

Voor Esther raakt dat aan de kern van presentie: gelijkwaardigheid en wederkerigheid. Mensen komen niet alleen iets halen; ze brengen ook iets mee. Hun verhaal, hun humor, hun kennis, hun talenten, hun aanwezigheid. Het vraagt van de mensen om hen heen dat zij niet blijven hangen in een etiket of eerste indruk, maar blijven kijken naar wat iemand kan. Vertrouwen is daarin een belangrijk woord. Soms moet je iemand iets toevertrouwen voordat zichtbaar wordt dat diegene het ook kan. Presentie krijgt ook vorm in kleine dagelijkse gebaren. Iemand persoonlijk ontvangen. Een praatje maken. Een kop koffie aanbieden. Een vrijwilliger die iemand hartelijk tegemoet treedt. "Ik herinner me een bezoeker die me later vertelde dat de manier waarop hij ontvangen werd zo belangrijk was. Het gevoel dat hij welkom was en mee mocht doen. Zulke momenten lijken misschien klein, maar ze kunnen voor iemand groot zijn."

Een veilige plek

Zo kijkt Esther ook naar de activiteiten die in Buurt & Lukas worden aangeboden. "Yoga, een inloopspreekuur, een maaltijd of een taalgroep zijn belangrijk, maar niet als doel op zichzelf. Ze zijn een middel om mensen te ontmoeten, om oog en oor voor hen te hebben en om een plek te laten ontstaan waar iemand zich veilig, thuis en gezien kan voelen. Het gaat niet om reclame maken voor ons buurthuis of activiteitenprogramma, maar om mensen te laten weten: als je een plek zoekt, dan is deze plek er."

Die openheid vraagt wel wat. Want luisteren is niet altijd gemakkelijk, zeker niet als iemand iets zegt dat schuurt met je eigen waarden of overtuigingen. Esther vertelt dat oordeelloos luisteren een kunst is, en misschien zelfs iets wat je nooit helemaal kunt. "Maar juist dan begint mijn werk: kan ik blijven luisteren, ook als er vanbinnen een oordeel opkomt? Kan ik proberen te begrijpen waar iemands verhaal vandaan komt? Ook onder de bezoekers probeer ik daar een voorbeeld in blijven. Hoe kan ik iemand met uitgesproken opvattingen ertoe bewegen te luisteren naar de ander. Ik probeer altijd ruimte te maken waarbij verschillende verhalen gehoord kunnen worden. Niet alles wordt daarmee opgelost, maar er ontstaat wel meer begrip."

Tegelijk betekent 'iedereen is welkom' niet dat ieder gedrag welkom is. Ook dat hoort bij presentie in de praktijk. "Een veilige plek vraagt om grenzen. Als iemand agressief is, anderen onveilig maakt of over grenzen heen gaat, moet dat bespreekbaar worden gemaakt. Dat is soms ingewikkeld aan ons werk: je wilt een plek zijn waar mensen niet zomaar worden weggestuurd, maar je wilt ook dat iedereen zich veilig voelt. Soms botst dat. Soms schuurt dat. Presentie gaat niet over grenzeloos geduld. Ik ben ook gewoon mens. Ik kan geïrriteerd zijn, boos worden of merken dat mijn aandacht even op is. Maar ik denk dat dat er ook bij hoort in het werk: jezelf inzetten, inclusief je grenzen, en daar eerlijk over zijn. Ik kan dan ook terugkomen, excuses maken en opnieuw beginnen."

Liefde handen en voeten geven

Wat Esther in al die voorbeelden laat zien, is dat presentie niet spectaculair hoeft te zijn. Het is geen theorie op afstand, maar een dagelijkse manier van kijken en doen. Een manier van aanwezig zijn waardoor mensen ervaren: ik word gezien, ik mag meedoen, ik ben niet afgeschreven. En soms begint daar precies de beweging die nodig is. Uiteindelijk zit het misschien wel in die ene zin: "De basis is dat je van de mensen houdt die hier komen. Dat klinkt misschien groot, of juist bijna te simpel. Maar die liefde handen en voeten geven, daarin zit voor mij de kracht."